Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (БҚДА) Қазақстандағы монополияға қарсы заңнаманы реформалау үшін ауқымды қадамдар жасап жатыр. Компаниялардың бәсекелестік талаптарын бұзуы үшін енді жылдық табыстың 0,5%-ы мөлшерінде айналымдық айыппұл салынуы мүмкін. Бұл жаңалықты Агенттік төрағасы Марат Омаров Алматыда өткен Kazakhstan Legal Forum 2026 барысында мәлімдеді.
Осы құрылымды мәлімдемесі батыл қадам ретінде қабылданып, бизнеске итермелеуші (deterrent) әсер беруді мақсат етеді. Сарапшылардың пікіріне сәйкес, қазіргі монополияға қарсы режим «жұмсақ құқыққа» ауытқып, айыппұл жасауды тиімді пайдалану мүмкіндігін шектеген. Мәселен, компания алғаш рет заңбұзушылық жасаған жағдайда оған жазасыз қалу мүмкіндігін пайдалануға болады, бірақ бұл жағдай енді өзгеріске ұшырамақ.
Реформа аясында монополияға қарсы тергеулердің жүру мерзімі үш айдан тоғыз айға дейін ұзартылып, қажет болған жағдайда тағы үш айға дейін ұзартылады. Бұл БҚДА-ға дәлелдер жинауға және терең экономикалық талдау жүргізуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, БҚДА жаңа Leniency бағдарламасын енгізу арқылы картельдерді өз еркімен ашқан компанияларға толық иммунитет беруді ұсынып отыр. Яғни, картель туралы ақпарат агенттікке алғашқы хабарланған жағдайда, компания жауапкершіліктен босатылады. Бірінші қатысушы өз заңбұзушылығын мойындаған болса, ол ауыртпалықсыз жабылып, заңды жауапкершіліктен құтылады.
Реформаның басқа аспектілері де бар: хабарламалар тізімі қысқартылып, қайталама заңбұзушылық кезеңі 1 жылдан 2 жылға дейін ұзартылады. Нарықтағы бәсекелестікті сақтауда жаңа тәртіптердің жұмысын қамтамасыз ету мақсатында БҚДА цифрлық нарықтарды реттеу тәсілдерін де қарап жатыр.
Өкінішке орай, мұндай құқықтық ортада бәсекелестерінің заңсыз әрекеттерін ашу үшін компаниялар жаңа комплаенс талаптарына бейімделуге тиіс. Бұдан басқа, заң жобасында бәсекелестікті қорғау саласында ұжымдық талап-арыздар институты енгізу жоспарланып отыр. Яғни, азаматтар мен кәсіпкерлердің құқықтарын қорғаудың жаңа механизмі пайда болады.
Осы жаңалықтар бизнеспен айналысушылар үшін бәсекелестікті дамыту мүмкіндігін жақсартумен қатар, құқық бұзушыларға қатысты жүйелі және әділ шаралар қабылдауға мүмкіндік береді. Бұл, сөзсіз, нарықтың ашықтығын арттырып, барлық қатысушыларға тең дәрежеде бәсекелестік ортада жұмыс істеуге жағдай жасайды.